حساسیت به بو و مزه در کودکان؛ مشکل حسی یا علت دیگری دارد؟

حتماً. حساسیت به بو و مزه در کودکان می‌تواند بخشی از مشکلات پردازش حسی باشد، اما همیشه به معنی «اختلال حسی» نیست و گاهی علت‌های جسمی، تغذیه‌ای، گوارشی یا رشدی هم دارد.

 حساسیت به بو یعنی چه؟

کودکی که به بو حساس است ممکن است بوهایی که برای دیگران معمولی هستند، برای او بسیار شدید، ناخوشایند یا حتی غیرقابل‌تحمل باشند. مثلاً ممکن است: با بوی غذا حالت تهوع بگیرد یا از میز غذا دور شود. از بوی عطر، ادکلن، شوینده، صابون یا مواد ضدعفونی‌کننده ناراحت شود. وارد مکان‌هایی مثل رستوران، آشپزخانه یا سرویس بهداشتی نشود. با شنیدن اینکه غذایی بوی خاصی دارد، حتی قبل از چشیدن آن از خوردنش امتناع کند. به بوهای بدن یا بوی لباس دیگران واکنش شدیدی نشان دهد. در محیط‌های دارای بوهای مختلف سریعاً کلافه یا بی‌قرار شود. در بعضی کودکان حتی انتظار یک بو می‌تواند باعث واکنش شود؛ یعنی ممکن است غذا را نچشد، اما چون ظاهر یا بوی آن را دوست ندارد، از همان ابتدا آن را رد کند.

 حساسیت به مزه چیست؟

در حساسیت چشایی، کودک ممکن است مزه‌ها را بسیار شدیدتر از حد معمول تجربه کند. مثلاً: مزه ترش برایش بسیار تند و آزاردهنده باشد. غذاهای تلخ را اصلاً تحمل نکند. غذاهای جدید را به‌شدت رد کند. فقط چند غذای مشخص را بپذیرد. غذاهای دارای ادویه، سس یا طعم قوی را دوست نداشته باشد. با اولین لقمه غذا را تف کند. هنگام خوردن بعضی غذاها حالت تهوع یا عق‌زدن داشته باشد. به بافت غذا همزمان حساس باشد؛ مثلاً غذای نرم، خمیری، چسبناک یا دانه‌دار را نپذیرد. گاهی والدین تصور می‌کنند کودک «لجبازی می‌کند»، در حالی که ممکن است واقعاً تجربه حسی آن غذا برای کودک ناخوشایند باشد.

 مشکل از کجاست؟

یکی از علت‌های مهم، تفاوت در پردازش حسی است. مغز دائماً اطلاعاتی را از بینی، زبان، دهان، پوست، گوش، چشم و سیستم‌های دیگر دریافت می‌کند. در بعضی کودکان، مغز این اطلاعات را به شکل متفاوتی پردازش می‌کند. برای مثال، بویی که برای یک فرد بزرگسال «کمی تند» است، ممکن است برای کودک بسیار شدید و آزاردهنده احساس شود. این وضعیت می‌تواند به شکل‌های مختلف دیده شود: ۱. بیش‌پاسخ‌دهی حسی سیستم عصبی کودک نسبت به محرک‌های حسی واکنش بیش از حد نشان می‌دهد. در این حالت، بو یا مزه نسبتاً معمولی می‌تواند برای کودک بسیار شدید باشد. ۲. مشکلات مربوط به تغذیه گاهی مشکل اصلی در واقع اختلال یا مشکل تغذیه است و حساسیت به بو و مزه یکی از علائم آن است. ممکن است کودک به دلیل تجربه‌های ناخوشایند قبلی، مشکلات دهانی-حرکتی، دشواری جویدن یا بلع، یا عوامل دیگر از غذاها اجتناب کند. ۳. مشکلات دهانی ـ حرکتی مهارت‌های دهان، زبان، فک و لب در خوردن اهمیت زیادی دارند. اگر کودک در جویدن، جابه‌جایی غذا داخل دهان یا کنترل لقمه مشکل داشته باشد، ممکن است غذاهای خاصی را نپذیرد و این موضوع ظاهراً به شکل «حساسیت به مزه» دیده شود. ۴. تجربه ناخوشایند قبلی مثلاً کودک بعد از خوردن غذایی خاص استفراغ کرده یا دچار درد شکم شده است. ممکن است بعد از آن نسبت به همان غذا یا حتی بوی مشابه واکنش نشان دهد. ۵. مشکلات گوارشی یا جسمی ریفلاکس، یبوست، درد هنگام خوردن، مشکلات دهان و دندان یا بعضی بیماری‌ها می‌توانند باعث شوند کودک غذا را ناخوشایند تجربه کند. بنابراین نباید هر حساسیتی را فقط به مشکلات حسی نسبت داد.

 ارتباط آن با اوتیسم چیست؟

حساسیت‌های حسی، از جمله حساسیت به بو، مزه، صدا، لمس و بافت، در برخی کودکان دارای اوتیسم شایع هستند؛ اما بسیار مهم است بدانیم: حساسیت به بو یا مزه به‌تنهایی به معنی اوتیسم نیست. کودکی که فقط نسبت به بعضی بوها یا مزه‌ها حساس است، الزاماً اوتیسم ندارد. اگر علاوه بر حساسیت‌های حسی، مشکلات قابل‌توجهی در ارتباط اجتماعی، تماس و تعامل اجتماعی، بازی، انعطاف‌پذیری رفتاری یا رفتارهای تکراری وجود داشته باشد، ارزیابی رشدی دقیق‌تر اهمیت پیدا می‌کند. همین موضوع درباره ADHD و سایر تفاوت‌های رشدی نیز صدق می‌کند؛ حساسیت حسی به‌تنهایی تشخیص هیچ‌کدام از این اختلالات نیست.

 چه زمانی باید بیشتر جدی گرفت؟

اگر کودک: تعداد بسیار محدودی غذا می‌خورد. گروه‌های غذایی مهم را حذف کرده است. وزن‌گیری یا رشد مناسبی ندارد. هنگام غذا خوردن مرتب عق می‌زند یا استفراغ می‌کند. در جویدن یا بلع مشکل دارد. از غذا به‌شدت می‌ترسد یا مضطرب می‌شود. با دیدن یا بوییدن غذا واکنش بسیار شدید نشان می‌دهد. در مهدکودک یا مهمانی نمی‌تواند غذا بخورد. حساسیت‌های شدید دیگری مثل حساسیت به صدا، لمس، لباس یا محیط هم دارد. این مشکل زندگی روزمره خانواده را به‌شدت مختل کرده است. بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.

 برای بهتر شدن چه کار کنیم؟

مهم‌ترین نکته این است که کودک را مجبور به خوردن، بو کردن یا چشیدن چیزی که از آن می‌ترسد نکنیم. فشار زیاد می‌تواند اضطراب کودک را بیشتر کند و حتی باعث شود مشکل غذا خوردن شدیدتر شود. ۱. مواجهه تدریجی به جای اینکه یکباره غذا را داخل دهان کودک بگذاریم، مراحل را آرام‌آرام جلو ببریم: دیدن → نزدیک شدن → لمس کردن → بو کردن → تماس با لب → چشیدن مقدار بسیار کم → خوردن قرار نیست کودک در همان جلسه غذا را بخورد. هدف اولیه می‌تواند فقط تحمل حضور غذا در کنار خودش باشد. ۲. بازی حسی می‌توان از فعالیت‌های مناسب سن کودک استفاده کرد؛ مثلاً: بازی با مواد غذایی مختلف لمس مواد با دست بازی با خمیرهای خوراکی مناسب شناخت بوهای مختلف به شکل بازی پیدا کردن بوهای آشنا لمس و بررسی میوه‌ها و سبزیجات هدف این نیست که کودک را مجبور به خوردن کنیم؛ هدف این است که مغز به‌تدریج با محرک حسی آشنا شود. ۳. غذای مورد علاقه را کاملاً حذف نکنید اگر کودک چند غذای مورد قبول دارد، معمولاً بهتر است همان غذاهای امن حفظ شوند و در کنار آنها، به‌تدریج یک غذای جدید معرفی شود. مثلاً اگر کودک سیب‌زمینی را می‌پذیرد، می‌توان در کنار آن مقدار بسیار کوچکی از غذای جدید قرار داد. ۴. محیط غذا خوردن را آرام کنید تلویزیون، سروصدای زیاد، بوهای شدید و فشار والدین می‌توانند مشکل را بیشتر کنند. محیط غذا خوردن بهتر است: آرام باشد. زمان مشخصی داشته باشد. بدون تهدید و تنبیه باشد. بدون اجبار به تمام کردن غذا باشد.

 نقش کاردرمانی چیست؟

اگر مشکل کودک از نوع پردازش حسی باشد، کاردرمانگر می‌تواند ارزیابی کند که کودک نسبت به چه محرک‌هایی بیش‌واکنش نشان می‌دهد و چه نوع فعالیت‌هایی برای تنظیم حسی او مناسب‌تر است. در صورت نیاز، برنامه می‌تواند شامل: تنظیم حسی → مواجهه تدریجی با محرک‌ها → فعالیت‌های دهانی مناسب → افزایش تحمل حسی → کار روی مهارت‌های تغذیه باشد. البته اگر مشکل اصلی تغذیه، جویدن، بلع یا رشد باشد، ممکن است علاوه بر کاردرمانی، ارزیابی توسط پزشک، گفتاردرمانگر متخصص تغذیه/بلع یا متخصص تغذیه هم لازم باشد. یک نکته خیلی مهم بین این دو تفاوت وجود دارد: «کودک غذایی را دوست ندارد» با «کودک از نظر حسی نمی‌تواند غذا را تحمل کند» یکی نیست. اگر کودک فقط چند غذای خاص را دوست ندارد، ممکن است انتخاب غذایی معمول دوران کودکی باشد. اما اگر با بو، مزه، بافت یا حتی دیدن غذا واکنش شدید نشان می‌دهد و این موضوع باعث محدود شدن جدی رژیم غذایی یا اختلال در زندگی روزمره شده، بهتر است علت دقیق بررسی شود. در نهایت، برای تشخیص اینکه مشکل واقعاً پردازش حسی است یا ناشی از مسئله دیگری، ارزیابی تخصصی ضروری است و صرفاً از روی حساسیت به بو و مزه نمی‌توان تشخیص مشخصی گذاشت.