عدم واکنش به درد یا دما در کودکان
عدم واکنش مناسب به درد یا دما (گرما و سرما) در کودکان موضوع مهمی است؛ چون ممکن است کودک آسیب ببیند ولی متوجه آن نشود یا واکنش او بسیار کمتر از حد انتظار باشد. این مسئله همیشه به معنی «مشکل حسی» نیست و گاهی نیاز به بررسی پزشکی دارد.
عدم واکنش به درد یا دما یعنی چه؟
ممکن است کودک:
هنگام زمین خوردن یا ضربه، واکنش بسیار کمی نشان دهد.
زخم یا کبودی داشته باشد ولی خودش متوجه آن نشود.
دست یا بدنش را به جسم داغ نزدیک کند و دیر واکنش نشان دهد.
در برابر آب خیلی گرم یا خیلی سرد واکنش کمی داشته باشد.
متوجه بریدگی، سوختگی یا آسیب پوستی نشود.
درد را احساس کند اما شدت آن را کمتر از چیزی که انتظار میرود نشان دهد.
برای فهمیدن اینکه چیزی داغ، سرد یا دردناک است، بیشتر به دیدن یا کمک گرفتن از دیگران متکی باشد.
نکته مهم این است که واکنش کم به درد با تحمل درد بالا یکی نیست. ممکن است کودک درد را احساس کند اما در بیان یا نشان دادن آن مشکل داشته باشد.
علتهای احتمالی چیست؟
۱. تفاوت یا اختلال در پردازش حسی
در بعضی کودکان، اطلاعاتی که از گیرندههای پوستی درباره لمس، درد و دما دریافت میشود، به شکل متفاوتی پردازش میشود. در کاردرمانی معمولاً این موضوع در چارچوب پردازش حسی بررسی میشود.
۲. کمپاسخی حسی
برخی کودکان برای متوجه شدن یک محرک به تحریک قویتری نیاز دارند. مثلاً ممکن است ضربهای که برای کودک دیگری دردناک است، برای آنها واکنش قابلتوجهی ایجاد نکند.
۳. مشکلات عصبی یا کاهش حس
کاهش واقعی حس درد یا دما میتواند در بعضی شرایط عصبی یا جسمی دیده شود. این مورد را نباید صرفاً به مشکلات حسی نسبت داد و در صورت وجود علائم باید توسط پزشک بررسی شود.
۴. مشکلات ارتباطی یا زبانی
گاهی کودک درد را احساس میکند اما نمیتواند آن را درست بیان کند. این موضوع در کودکان کمسن یا کودکانی که در برقراری ارتباط مشکل دارند، میتواند باعث شود والدین تصور کنند کودک درد را احساس نمیکند.
۵. توجه زیاد به فعالیت
گاهی کودک هنگام بازی یا فعالیت آنقدر درگیر است که دیر متوجه درد یا آسیب میشود. این با از دست دادن واقعی حس درد متفاوت است.
۶. تفاوتهای فردی
آستانه درد بین کودکان متفاوت است. بنابراین صرفاً کمگریه کردن یا آرام بودن هنگام ضربه، بهتنهایی نشانه اختلال نیست.
چه زمانی باید جدیتر پیگیری شود؟
اگر کودک بهطور مکرر نسبت به درد یا گرما و سرما واکنش بسیار کمی دارد، مخصوصاً اگر همراه با موارد زیر باشد، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود:
سوختگیهای مکرر بدون اینکه کودک متوجه شود
زخمها یا آسیبهایی که کودک آنها را گزارش نمیکند
کبودیهای مکرر بدون توجه کودک
بیحسی یا گزگز
ضعف یا تغییر حرکت اندام
تفاوت واضح حس در دو طرف بدن
مشکل در راه رفتن یا تعادل
تغییر ناگهانی و جدید در حس درد
عدم واکنش واضح به محرکهای دردناک
کاهش واقعی حس درد یا دما، بهخصوص اگر جدید یا رو به افزایش باشد، بهتر است توسط متخصص اطفال و در صورت نیاز متخصص مغز و اعصاب بررسی شود.
کاردرمانی چه کمکی میکند؟
اگر بعد از ارزیابی مشخص شود که مسئله بیشتر مربوط به پردازش حسی است، کاردرمانگر میتواند وضعیت کودک را ارزیابی کند و برنامه متناسب با نیاز او طراحی کند.
هدف کاردرمانی این نیست که کودک را عمداً در معرض درد یا گرمای شدید قرار دهد. هدف این است که کودک بهتدریج:
محرک را دریافت کند → آن را بهتر تشخیص دهد → به شکل مناسب پاسخ دهد.
کاردرمانگر ممکن است از فعالیتهایی مثل موارد زیر استفاده کند:
فعالیتهای لمسی
استفاده کنترلشده از بافتهای مختلف مثل:
پارچه
اسفنج
توپهای حسی
مواد با بافت متفاوت
تا کودک تفاوت محرکها را بهتر تشخیص دهد.
آموزش مفهوم گرم و سرد
با دمای کاملاً ایمن و کنترلشده میتوان به کودک تفاوت گرم، خنک و سرد را آموزش داد.
مثلاً:
«این آب خنکه.»
«این آب گرمه.»
«اگر خیلی داغ بود، دستت رو عقب بکش و به بزرگتر بگو.»
این آموزش باید بدون استفاده از آب یا اشیای داغ انجام شود.
آموزش تشخیص آسیب
میتوان به کودک آموزش داد که بدنش را بررسی کند:
«اگر جایی درد گرفت، چه کار کنیم؟»
فعالیت را متوقف کن.
قسمت آسیبدیده را بررسی کن.
به والد یا مربی اطلاع بده.
اگر سوختگی، بریدگی یا آسیب جدی وجود دارد، کمک بگیر.
استفاده از نشانههای دیداری
برای کودکانی که درد را خوب تشخیص نمیدهند، آموزش از طریق تصویر میتواند مفید باشد؛ مثلاً تصاویر:
بدون درد → کمی درد → درد متوسط → درد زیاد
یا استفاده از مقیاسهای تصویری متناسب با سن کودک.
یک نکته بسیار مهم
برای افزایش واکنش کودک، به هیچ عنوان از محرکهای دردناک یا دمای بالا استفاده نکنید.
مثلاً نباید برای اینکه بفهمیم کودک درد را احساس میکند یا نه:
دست او را به جسم داغ نزدیک کنیم،
او را با جسم نیشگون بگیریم،
عمداً به او ضربه بزنیم،
از آب خیلی سرد یا خیلی گرم استفاده کنیم.
این کار میتواند باعث سوختگی یا آسیب شود، بدون اینکه مشکل اصلی را حل کند.
یک برنامه ساده خانگی
اگر کودک مشکل خفیف پردازش حسی دارد، میتوانید با فعالیتهای ایمن و بدون درد شروع کنید:
۱. بازیهای لمسی روزانه
۵ تا ۱۰ دقیقه بافتهای مختلف را لمس کند.
۲. آموزش واژهها
گرم، خنک، نرم، زبر، درد، سوزش، خارش و… را به کودک آموزش دهید.
۳. آموزش گزارش درد
هر بار کودک ناراحتی جسمی دارد، از او بخواهید محل و شدت آن را نشان دهد.
۴. بررسی روزانه پوست
اگر کودک خودش متوجه زخم و آسیب نمیشود، والدین باید پوست دستها و پاها را مرتب بررسی کنند.
۵. آموزش ایمنی
کودک باید بداند اجسام داغ، وسایل برنده و بعضی سطوح بسیار سرد را نباید بدون اجازه لمس کند.
جمعبندی
اگر کودک فقط کمتر از همسالانش واکنش نشان میدهد، ممکن است تفاوت در پردازش حسی یا آستانه پاسخ باشد و ارزیابی کاردرمانی میتواند کمککننده باشد. اما اگر واقعاً درد یا دمای گرم و سرد را حس نمیکند، مخصوصاً همراه با بیحسی، گزگز، ضعف یا آسیبهای مکرر، ابتدا باید علت جسمی و عصبی بررسی شود.
پیام بگذارید