جستجوی مداوم و حرکت زیاد کودکان
کودک دائماً دنبال دویدن، پریدن، چرخیدن، تاب خوردن، بالا رفتن، تکان خوردن یا حرکت دادن بدن است و انگار نمیتواند مدت زیادی آرام بنشیند، این رفتار میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و بهتنهایی به معنی بیشفعالی یا یک اختلال خاص نیست.
جستجوی مداوم حرکت یعنی چه؟
بعضی کودکان برای اینکه بتوانند هوشیاری، توجه و تنظیم رفتاری خودشان را حفظ کنند، مرتب به دنبال حرکت هستند. مثلاً:
مدام میدود یا راه میرود.
روی مبل و صندلی بالا و پایین میپرد.
دوست دارد بچرخد یا تاب بخورد.
دائماً خودش را تکان میدهد.
هنگام نشستن پاهایش را تکان میدهد.
مرتب از وسایل بالا میرود.
هنگام تماشای تلویزیون هم حرکت میکند.
برای انجام تکالیف مرتب از جایش بلند میشود.
بازیهای پرتحرک را به فعالیتهای آرام ترجیح میدهد.
به دنبال پریدن، کشتی گرفتن یا فعالیتهای فیزیکی شدید است.
بعد از مدتی فعالیت آرام، دوباره به دنبال حرکت میرود.
در برخی کودکان این رفتار نوعی جستجوی ورودی حسی است؛ یعنی کودک از حرکت و فعالیت بدنی برای دریافت تحریک حسی بیشتر استفاده میکند. سیستمهای حرکتی و حسی، بهخصوص ورودیهای دهلیزی و عمقی (پروپریوسپتیو)، در این رفتار نقش دارند. با این حال، اصطلاح «اختلال پردازش حسی» بهتنهایی یک تشخیص قطعی و مورد توافق عمومی نیست و باید سایر علل رشدی و رفتاری نیز بررسی شوند.
چرا کودک دائماً دنبال حرکت است؟
۱. نیاز حسی به حرکت
یکی از احتمالات، جستجوی حسی است.
برخی کودکان برای رسیدن به سطح مناسبی از برانگیختگی و توجه، به حرکت بیشتری نیاز دارند. برای همین ممکن است دائماً دنبال:
دویدن → پریدن → چرخیدن → تاب خوردن → بالا رفتن → فشار دادن و کشیدن
باشند.
برای چنین کودکی حرکت فقط «شیطنت» نیست؛ ممکن است بدنش با حرکت بهتر بتواند خودش را تنظیم کند.
مثلاً ممکن است ببینید کودک قبل از اینکه بتواند پشت میز بنشیند، باید چند دقیقه بدود یا فعالیت بدنی انجام دهد.
۲. بیشفعالی و تکانشگری
یکی دیگر از احتمالات، ADHD است.
در کودکان دارای ADHD ممکن است بیقراری، دویدن و پریدن مداوم، مشکل در نشستن، دشواری در انتظار کشیدن و رفتارهای تکانشی دیده شود. CDC نیز «همیشه در حال حرکت بودن»، دویدن یا بالا رفتن مداوم در کودکان و دشواری در آرام بازی کردن را از نشانههای احتمالی بیشفعالی-تکانشگری میداند.
اما نکته بسیار مهم این است:
هر کودکی که زیاد حرکت میکند، ADHD ندارد.
برای تشخیص ADHD باید مجموعهای از علائم، متناسب با سن کودک، برای مدت مشخص وجود داشته باشند و در بیش از یک محیط مثل خانه و مدرسه مشکل ایجاد کنند؛ همچنین باید علل دیگر بررسی شوند.
۳. تلاش برای تنظیم توجه
گاهی کودک وقتی میخواهد روی کاری تمرکز کند، ناخودآگاه حرکت بیشتری انجام میدهد.
مثلاً:
کودک هنگام نقاشی → پاهایش را تکان میدهد.
هنگام گوش دادن → روی صندلی جابهجا میشود.
هنگام انجام تکلیف → مرتب بلند میشود.
این حرکت ممکن است برای کودک نقش خودتنظیمی داشته باشد.
یعنی حرکت به او کمک میکند سطح هوشیاری و توجهش را تنظیم کند.
۴. کمبود فعالیت بدنی
گاهی علت بسیار سادهتر است.
اگر کودک:
زمان زیادی پای تلویزیون یا موبایل است،
فرصت کافی برای بازی آزاد ندارد،
کمتر به پارک میرود،
فعالیت فیزیکی روزانه کمی دارد،
ممکن است انرژی حرکتی زیادی داشته باشد و آن را در زمانهای نامناسب تخلیه کند.
بنابراین قبل از اینکه رفتار کودک را «اختلال» بدانیم، باید سبک زندگی و میزان فعالیت روزانه او هم بررسی شود.
۵. اضطراب و تنش
گاهی بیقراری حرکتی میتواند با اضطراب، استرس یا تغییرات محیطی ارتباط داشته باشد.
مثلاً ممکن است کودک در شرایطی مانند:
رفتن به مدرسه جدید
تغییر خانه
حضور در جمع
امتحان
جدایی از والدین
محیطهای ناآشنا
بیشتر حرکت کند.
استرس و تغییرات مهم زندگی میتوانند در بعضی کودکان باعث افزایش بیقراری و مشکلات رفتاری شوند.
۶. مشکلات خواب
کمخوابی یا خواب بیکیفیت نیز میتواند روی رفتار، توجه و تنظیم کودک تأثیر بگذارد.
بنابراین اگر کودک بهشدت بیقرار است، باید بررسی شود:
چه ساعتی میخوابد؟
چقدر میخوابد؟
آیا شبها زیاد بیدار میشود؟
آیا خرخر شدید دارد؟
آیا صبحها خسته بیدار میشود؟
مشکلات خواب میتوانند علائمی شبیه مشکلات توجه و بیشفعالی ایجاد کنند و در ارزیابی کودک باید در نظر گرفته شوند.
آیا جستجوی حرکت میتواند با اوتیسم مرتبط باشد؟
ممکن است، اما بهتنهایی نشانه اوتیسم نیست.
برخی کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم ممکن است به دنبال تحریکهای حسی خاص باشند؛ برای مثال:
چرخیدن
پریدن
تکان دادن بدن
نگاه کردن به حرکات تکراری
دنبال کردن حرکت اشیا
علاقه زیاد به تاب خوردن
جستجوی ورودی حسی میتواند در برخی شرایط رشدی از جمله اوتیسم و ADHD دیده شود.
اما برای مطرح شدن اوتیسم باید مجموعهای از ویژگیها، بهخصوص در ارتباط اجتماعی و رفتارهای محدود یا تکراری، بررسی شود؛ صرفاً زیاد حرکت کردن برای تشخیص کافی نیست.
از کجا بفهمیم مشکل حسی است یا بیشفعالی؟
این قسمت خیلی مهم است.
فرض کنید دو کودک هر دو دائماً میپرند.
کودک اول:
بعد از ۱۰ دقیقه پریدن آرامتر میشود، بهتر مینشیند و میتواند فعالیتش را انجام دهد.
این الگو میتواند نشاندهنده این باشد که حرکت به تنظیم سطح برانگیختگی او کمک میکند.
کودک دوم:
مدام از یک فعالیت به فعالیت دیگر میرود، نمیتواند منتظر بماند، حرف دیگران را قطع میکند، قوانین را رعایت نمیکند، در چند محیط مشکل دارد و حتی پس از فعالیت بدنی هم همچنان بیقرار است.
در این حالت بررسی ADHD و سایر عوامل رشدی/رفتاری اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بنابراین خودِ «حرکت زیاد» کافی نیست؛ الگوی رفتاری کودک، زمان بروز آن و تأثیرش بر زندگی روزمره مهم است.
چه کارهایی باید انجام داد؟
۱. حرکت را کاملاً ممنوع نکنید
یکی از اشتباهات رایج این است که به کودک دائماً بگوییم:
❌ «بشین.»
❌ «تکون نخور.»
❌ «اینقدر نپر.»
❌ «آروم باش.»
اگر کودک واقعاً به فعالیت حرکتی نیاز داشته باشد، حذف کامل حرکت ممکن است وضعیت را سختتر کند.
بهتر است حرکت را هدایت و سازماندهی کنیم.
۲. برای کودک زمان مشخصی برای فعالیت حرکتی بگذارید
مثلاً در طول روز فرصتهایی برای:
دویدن
پریدن
بازی در پارک
توپبازی
بالا رفتن ایمن
هل دادن و کشیدن وسایل مناسب
بازیهای حرکتی
در نظر بگیرید.
هدف این نیست که کودک را خسته کنیم؛ هدف این است که نیاز حرکتی او به شکل مناسب تأمین شود.
۳. قبل از فعالیتی که نیاز به تمرکز دارد، فعالیت حرکتی بدهید
مثلاً اگر کودک قرار است:
نقاشی → کاردرمانی → تکلیف → بازی رومیزی
انجام دهد، میتوان قبل از آن یک فعالیت حرکتی کوتاه و مناسب قرار داد.
مثلاً:
۵–۱۰ دقیقه فعالیت حرکتی → فعالیت نشسته
و بعد بررسی کنید که آیا توانایی تمرکز بهتر شده است یا نه.
۴. فعالیتهای فشاری و عمقی را امتحان کنید
برای بعضی کودکان فعالیتهایی که به عضلات و مفاصل ورودی میدهند، میتوانند آرامکننده یا سازماندهنده باشند؛ مثل:
هل دادن توپ بزرگ
کشیدن طناب در بازی مناسب
حمل وسایل سبک و ایمن متناسب با سن
بازیهای فشار و کشش
خزیدن
چهار دستوپا رفتن
بازیهای حرکتی مقاومتی
البته نوع و شدت فعالیت باید متناسب با سن و شرایط کودک باشد.
۵. محیط را مناسب کنید
اگر کودک مرتب از وسایل بالا میرود، محیط باید از نظر ایمنی بررسی شود.
مثلاً:
وسایل خطرناک را از دسترس خارج کنید.
مسیر حرکت کودک را خلوت کنید.
گوشههای خطرناک را ایمن کنید.
امکان افتادن از ارتفاع را کاهش دهید.
فعالیتهای حرکتی را در محیط امن انجام دهید.
۶. زمان نشستن را کوتاهتر کنید
اگر کودک نمیتواند ۳۰ دقیقه پشت میز بنشیند، لازم نیست از همان ابتدا از او بخواهیم ۳۰ دقیقه بنشیند.
میتوان فعالیت را به بخشهای کوتاهتر تقسیم کرد:
۱۰ دقیقه فعالیت → استراحت حرکتی کوتاه → ۱۰ دقیقه فعالیت
بهتدریج میتوان مدت فعالیت را افزایش داد.
۷. دستورها را کوتاه و واضح کنید
به جای اینکه بگوییم:
«بشین، دفترت رو بردار، صفحه رو باز کن و بعد این تمرین رو انجام بده.»
بهتر است بگوییم:
«بشین.»
بعد:
«دفترت رو بردار.»
بعد:
«صفحه ۱۰ رو باز کن.»
دستورهای کوتاه برای کودکانی که مشکل توجه یا تنظیم دارند معمولاً قابلمدیریتتر هستند.
۸. رفتار مناسب را تقویت کنید
به جای اینکه فقط هنگام حرکت کردن کودک به او توجه کنیم، زمانی که:
چند دقیقه آرام نشسته،
دستور را انجام داده،
نوبتش را رعایت کرده،
فعالیت را کامل کرده،
سریع بازخورد مثبت بدهیم.
مثلاً:
«آفرین، خیلی خوب تونستی چند دقیقه بشینی و کارت رو انجام بدی.»
این کار از توجه مداوم به رفتار نامطلوب بهتر است.
نقش کاردرمانی چیست؟
اگر جستجوی حرکت شدید باشد و روی عملکرد کودک تأثیر گذاشته باشد، ارزیابی توسط کاردرمانگر کودک میتواند مفید باشد.
کاردرمانگر بررسی میکند:
کودک چگونه اطلاعات حسی را دریافت و پردازش میکند؟
چه نوع حرکتی بیشتر جستجو میکند؟
چه فعالیتهایی او را آرامتر یا منظمتر میکنند؟
وضعیت توجه و تنظیم رفتاری چگونه است؟
کنترل حرکتی و تعادل چگونه است؟
این رفتار چقدر روی بازی، مدرسه، خواب و فعالیتهای روزمره اثر گذاشته است؟
در صورت استفاده از مداخلات حسی، بهتر است هدفها مشخص و قابلاندازهگیری باشند و بررسی شود که آیا واقعاً عملکرد کودک بهتر شده است؛ آکادمی اطفال آمریکا نیز تأکید کرده که شواهد درباره اثربخشی درمانهای حسی محدود و قطعی نیست و ارزیابی جامع کودک اهمیت دارد.
چه زمانی باید حتماً کودک ارزیابی شود؟
اگر حرکت کودک: بسیار شدید است؟
در خانه و مدرسه دیده میشود؟ مانع یادگیری می شود؟ باعث آسیب و افتادن مکرر میشود؟
کودک نمیتواند حتی برای مدت کوتاه فعالیت مناسب سنش را انجام دهد؟ همراه با مشکل شدید توجه است؟
همراه با رفتارهای تکانشی است؟
همراه با تأخیر گفتار یا مشکلات ارتباطی است؟
همراه با رفتارهای تکراری یا تفاوتهای واضح حسی است؟
خواب کودک را مختل کرده؟
یا نسبت به همسالان بهطور واضح غیرمعمول است؟
بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
در ارزیابی بیشفعالی نیز پزشک باید علل دیگری مانند مشکلات خواب، اضطراب، مشکلات یادگیری و برخی شرایط رشدی را بررسی کند؛ برای ADHD یک آزمایش یا تست منفرد وجود ندارد.
جمعبندی
جستجوی مداوم حرکت یک علامت است، نه یک تشخیص. ممکن است به نیاز حرکتی طبیعی، جستجوی حسی، تلاش برای تنظیم توجه، کمبود فعالیت بدنی، اضطراب، مشکلات خواب، ADHD یا برخی شرایط رشدی مرتبط باشد.
بنابراین بهترین رویکرد این نیست که فقط بگوییم «کودک زیادی شیطنت میکند» یا سریعاً برچسب «بیشفعال» بزنیم؛ باید بررسی کنیم **چرا کودک حرکت میکند، چه زمانی این رفتار بیشتر میشود، آیا حرکت به او کمک میکند بهتر تنظیم شود و این رفتار چه تأثیری بر عملکرد روزانه او دارد.**
پیام بگذارید