مشکل در تمرکز و توجه در کودکان
مشکل تمرکز و توجه در کودکان یکی از موضوعات مهم در رشد و یادگیری است و همیشه به معنی بیشفعالی یا ADHD نیست. عوامل مختلفی مثل مشکلات حسی، اضطراب، خواب نامناسب، محیط، مشکلات یادگیری، ضعف مهارتهای اجرایی و حتی بعضی مشکلات رشدی میتوانند روی توجه کودک اثر بگذارند.
مشکل در تمرکز و توجه در کودکان چیست؟
توجه یعنی کودک بتواند ذهنش را برای مدت مناسب روی یک فعالیت، فرد، صدا یا دستور مشخص نگه دارد و محرکهای غیرضروری را تا حدی نادیده بگیرد.
کودکی که در توجه مشکل دارد ممکن است:
هنگام صحبت کردن دیگران بهسرعت حواسش پرت شود.
نتواند یک فعالیت را تا پایان انجام دهد.
مرتب فعالیت خود را عوض کند.
برای انجام کارهای ساده به یادآوری مکرر نیاز داشته باشد.
دستورهای چندمرحلهای را فراموش کند.
هنگام بازی یا انجام تکلیف، از موضوع اصلی خارج شود.
وسایل خود را زیاد گم کند یا جای آنها را فراموش کند.
به صداها، حرکت افراد یا اتفاقات محیط بیش از حد توجه کند.
برای نشستن و انجام فعالیت آرام مشکل داشته باشد.
در فعالیتهایی که برایش جذاب نیستند، خیلی زود خسته شود.
در مقابل، گاهی روی یک فعالیت مورد علاقه برای مدت طولانی تمرکز کند.
???? نکته مهم
کوتاه بودن دامنه توجه در سنین پایین تا حدی طبیعی است. انتظار توجه یک کودک ۳ ساله با کودک ۷ ساله یکسان نیست. بنابراین باید عملکرد کودک با سن و مرحله رشدی او مقایسه شود، نه صرفاً با کودکان دیگر.
علتهای مشکل توجه و تمرکز چیست؟
۱. مشکلات حسی
بعضی کودکان نسبت به صدا، نور، لمس، حرکت یا شلوغی محیط حساس هستند. در این شرایط مغز کودک دائماً درگیر پردازش محرکهای محیطی است و انرژی کمتری برای تمرکز روی فعالیت اصلی باقی میماند.
مثلاً کودک در یک کلاس شلوغ ممکن است بیشتر از آنکه به صحبت مربی توجه کند، به صداهای اطراف، حرکت بچهها یا وسایل محیط توجه کند.
۲
. بیشفعالی و ADHD
اختلال نقص توجه/بیشفعالی یکی از علل احتمالی مشکلات توجه است، اما هر کودک کمتمرکز الزاماً ADHD ندارد.
در ADHD معمولاً مشکلات توجه، تکانشگری و/یا بیشفعالی به شکل پایدار وجود دارند و در بیش از یک محیط، مثل خانه و مدرسه، روی عملکرد کودک تأثیر میگذارند.
۳. خواب ناکافی
خواب نامناسب میتواند باعث شود کودک:
زود خسته شود
تحریکپذیر شود
دستورها را فراموش کند
تمرکز کمتری داشته باشد
رفتارهای تکانشی بیشتری نشان دهد
بنابراین بررسی کیفیت و مقدار خواب کودک اهمیت زیادی دارد.
۴. اضطراب و نگرانی
گاهی کودک از نظر جسمی آرام به نظر میرسد، اما ذهنش درگیر نگرانی است. در این حالت ممکن است ظاهراً «حواسپرت» به نظر برسد، در حالی که بخشی از توجه او صرف نگرانی و افکار اضطرابآور شده است.
۵. دشواریهای یادگیری
اگر کودک در خواندن، نوشتن، ریاضی یا درک دستورها مشکل داشته باشد، ممکن است هنگام انجام تکلیف سریع خسته یا بیعلاقه شود.
گاهی والدین تصور میکنند کودک «تمرکز ندارد»، در حالی که خود فعالیت برای کودک بیش از حد دشوار است.
۶. مشکلات گفتار و زبان
کودکی که در درک زبان، دنبال کردن دستورها یا بیان خواستههایش مشکل دارد، ممکن است در فعالیتهای کلامی ظاهراً کمتوجه به نظر برسد.
مثلاً وقتی به او دستور چندمرحلهای داده میشود، ممکن است فقط بخشی از آن را متوجه شود.
۷. محیط نامناسب
تلویزیون روشن، موبایل، اسباببازیهای زیاد، صدای پسزمینه، رفتوآمد زیاد و محیط شلوغ میتوانند توجه کودک را دائماً از فعالیت اصلی منحرف کنند.
۸. استفاده زیاد از صفحهنمایش
استفاده نامتناسب از موبایل، تبلت و تلویزیون میتواند زمان فعالیتهای تعاملی، بازی حرکتی، خواب و تعامل والد-کودک را کاهش دهد. بهتر است میزان استفاده متناسب با سن کودک و با توجه به توصیههای متخصصان و شرایط خانوادگی تنظیم شود.
راهکارهای افزایش توجه و تمرکز
۱. فعالیت را کوتاه شروع کنید
از کودک انتظار نداشته باشید از همان ابتدا مدت طولانی بنشیند.
مثلاً:
۵ دقیقه فعالیت → استراحت کوتاه → دوباره فعالیت
بعد بهتدریج زمان فعالیت را افزایش دهید.
هدف این نیست که کودک را مجبور کنیم ساعتها بنشیند؛ هدف این است که ظرفیت توجه او بهتدریج افزایش پیدا کند.
۲. محیط را خلوت کنید
هنگام فعالیت:
تلویزیون خاموش باشد.
موبایل کنار گذاشته شود.
اسباببازیهای اضافی جمع شوند.
صدای محیط کاهش پیدا کند.
کودک در یک محل مشخص فعالیت کند.
هرچه محرکهای غیرضروری کمتر باشند، حفظ توجه آسانتر میشود.
۳. دستورها را کوتاه و واضح بدهید
به جای اینکه چند دستور پشت سر هم بدهید، ابتدا یک دستور ساده بدهید.
مثلاً به جای:
«برو مدادت رو بیار، بشین، دفترت رو باز کن و صفحه پنج رو پیدا کن.»
بگویید:
«اول مدادت رو بیار.»
بعد از انجام آن، مرحله بعد را بگویید.
۴. تماس چشمی و توجه مشترک ایجاد کنید
قبل از دادن دستور، نام کودک را صدا کنید و مطمئن شوید که توجهش به شماست.
مثلاً:
«علی، نگاه کن.»
بعد دستور را بگویید.
البته نباید کودک را مجبور به تماس چشمی طولانی کرد؛ هدف این است که توجه مشترک بین کودک و فرد مقابل ایجاد شود.
۵. از بازی برای تمرین توجه استفاده کنید
تمرین توجه نباید همیشه شبیه تکلیف مدرسه باشد.
بازیهایی مثل:
پازل
جورچین
پیدا کردن تفاوتها
بازی حافظه
پیدا کردن یک شیء مشخص
رنگآمیزی
ساختن با لگو
بازیهای نوبتی
پیدا کردن اشکال مشابه
دنبال کردن مسیرها
بازی «چی تغییر کرده؟»
میتوانند به تمرین توجه کمک کنند.
۶. فعالیتهای حرکتی را فراموش نکنید
بعضی کودکان قبل از فعالیت نشسته، به حرکت نیاز دارند.
فعالیتهایی مثل:
پریدن
راه رفتن
توپبازی
عبور از مسیر حرکتی
هل دادن و کشیدن وسایل مناسب
بازیهای تعادلی
میتوانند بخشی از برنامه روزانه کودک باشند.
۷. از علایق کودک استفاده کنید
اگر کودک به ماشین علاقه دارد، تمرین توجه را با ماشین انجام دهید.
اگر حیوانات را دوست دارد، از تصاویر حیوانات استفاده کنید.
اگر عاشق ساختوساز است، از لگو استفاده کنید.
وقتی فعالیت برای کودک جذاب باشد، معمولاً همکاری و توجه او بیشتر میشود.
۸. تشویق فوری و مشخص داشته باشید
به جای گفتن صرفاً «آفرین»، دقیق بگویید چه کاری را خوب انجام داده است:
«آفرین که تا آخر پازل صبر کردی و خودت پیداش کردی.»
این نوع بازخورد به کودک نشان میدهد دقیقاً چه رفتاری مطلوب بوده است.
۹. فعالیت را مرحلهبندی کنید
یک کار بزرگ را به چند مرحله کوچک تقسیم کنید.
مثلاً برای نقاشی:
۱. مداد را بردار.
۲. شکل را بکش.
۳. آن را رنگ کن.
۴. وسایل را جمع کن.
این کار فشار ذهنی فعالیت را کاهش میدهد.
نقش کاردرمانی چیست؟
اگر مشکل توجه کودک قابلتوجه باشد، کاردرمانی میتواند در ارزیابی و تقویت مهارتهای مرتبط با توجه، تنظیم حسی، کنترل تکانه، برنامهریزی حرکتی و مهارتهای اجرایی کمککننده باشد.
کاردرمانگر ابتدا بررسی میکند مشکل کودک دقیقاً از کجا ناشی میشود؛ برای مثال آیا کودک به دلیل محرکهای حسی، ضعف مهارتهای اجرایی، دشواری حرکتی یا عوامل دیگر نمیتواند در فعالیت مشارکت کند.
سپس فعالیتها متناسب با نیاز کودک طراحی میشوند.
در برخی کودکان همکاری متخصصان دیگری مانند روانشناس کودک، متخصص گفتار و زبان، متخصص اطفال یا روانپزشک کودک نیز لازم است.
چه زمانی باید مشکل را جدیتر پیگیری کرد؟
اگر مشکل توجه:
برای مدت طولانی ادامه دارد،
در خانه و مهد/مدرسه دیده میشود،
باعث افت تحصیلی یا اختلال در بازی و روابط کودک شده،
کودک نمیتواند دستورهای متناسب با سنش را دنبال کند،
همراه با بیشفعالی یا تکانشگری شدید است،
یا نسبت به همسالانش تفاوت قابلتوجهی دارد،
بهتر است کودک توسط متخصص ارزیابی شود.
مهمترین نکته این است که قبل از برچسب زدن به کودک به عنوان «بیتمرکز» یا «بیشفعال»، علت اصلی مشکل پیدا شود. چون روش مداخله برای کودکی که مشکل حسی دارد با کودکی که مشکل خواب، اضطراب، زبان، یادگیری یا ADHD دارد یکسان نیست.
پیام بگذارید