حساسیت به لمس
حساسیت به لمس در کودکان یکی از مشکلاتی است که می‌تواند در پردازش حسی دیده شود و گاهی روی لباس پوشیدن، بازی، حمام، غذا خوردن، مدرسه و حتی ارتباط با دیگران تأثیر بگذارد.
حساسیت به لمس یعنی چه؟
در بعضی کودکان، سیستم عصبی محرک‌های لمسی را شدیدتر از حد معمول دریافت و تفسیر می‌کند. در نتیجه لمس‌هایی که برای بیشتر کودکان عادی و قابل‌تحمل هستند، ممکن است برای کودک آزاردهنده، ناخوشایند یا حتی دردناک باشند.
مثلاً ممکن است کودک:
از پوشیدن بعضی لباس‌ها، جوراب یا کفش فرار کند.
نسبت به برچسب و دوخت لباس حساس باشد.
از لمس شدن توسط دیگران ناراحت شود.
هنگام بغل کردن یا نوازش مقاومت کند.
از بازی با شن، خاک، خمیر، رنگ انگشتی یا چمن اجتناب کند.
هنگام کوتاه کردن مو یا ناخن بی‌قراری زیادی داشته باشد.
از حمام، شستن مو یا مسواک زدن بدش بیاید.
در محیط‌های شلوغ که تماس بدنی زیاد است، زود کلافه شود.
با لمس ناگهانی واکنش شدید نشان دهد.
بعضی قسمت‌های بدنش را بسیار حساس بداند.
هنگام پوشیدن لباس جدید گریه یا مقاومت کند.
گاهی کودک خودش نمی‌تواند توضیح دهد که «لمس برایم آزاردهنده است» و این مسئله به شکل گریه، عصبانیت، فرار، پرخاشگری یا اجتناب دیده می‌شود.
علت حساسیت به لمس چیست؟
حساسیت لمسی معمولاً به این معناست که پردازش اطلاعات حسی لمسی برای کودک دشوار شده است. اما علت آن می‌تواند متفاوت باشد و صرفاً از روی این رفتار نمی‌توان یک تشخیص قطعی گذاشت.
عوامل احتمالی شامل:
تفاوت در پردازش حسی
حساسیت بیش از حد سیستم عصبی به محرک‌های لمسی
تجربه‌های ناخوشایند قبلی هنگام لمس
اضطراب یا ترس در بعضی موقعیت‌ها
دشواری در تنظیم هیجانی
بعضی مشکلات رشدی یا عصبی
مشکلات پوستی یا درد واقعی که لمس را ناخوشایند می‌کند
خستگی، گرسنگی یا استرس که تحمل محرک‌ها را کمتر می‌کند
بنابراین مهم است که علت اصلی و الگوی واکنش کودک ارزیابی شود.
حساسیت لمسی چه تأثیری روی زندگی کودک دارد؟
ممکن است در فعالیت‌های روزمره خودش را به شکل‌های مختلف نشان دهد.
لباس پوشیدن
کودک ممکن است:
فقط چند لباس خاص را قبول کند.
لباس تنگ یا گشاد را تحمل نکند.
از لباس‌های زبر یا پشمی بدش بیاید.
با جوراب مشکل داشته باشد.
دائماً لباسش را بکشد یا مرتب کند.
نسبت به برچسب لباس واکنش نشان دهد.
حمام
ممکن است:
از ریختن آب روی بدن یا سر ناراحت شود.
شست‌وشوی مو را تحمل نکند.
از لیف یا حوله فرار کند.
هنگام شستن بدن مقاومت زیادی داشته باشد.
کوتاهی مو و ناخن
برخی کودکان هنگام:
کوتاهی مو
شانه کردن
کوتاه کردن ناخن
اصلاح موهای بدن
واکنش شدید نشان می‌دهند.
بازی
ممکن است کودک از بازی‌های لمسی دوری کند، مثلاً:
شن‌بازی
خمیربازی
رنگ انگشتی
گل‌بازی
برنج یا حبوبات بازی
لمس چمن
بازی با آب
اما بعضی کودکان برعکس، به دنبال لمس مداوم هستند و دائماً اشیا را لمس می‌کنند. بنابراین مشکلات پردازش حسی فقط به «حساسیت زیاد» محدود نمی‌شود.
کاردرمانی چه کمکی می‌کند؟
کاردرمانی، به‌خصوص کاردرمانی کودکان با رویکرد پردازش/یکپارچگی حسی، می‌تواند در صورت مناسب بودن برای کودک به کاهش مشکلات عملکردی مرتبط با لمس کمک کند.
کاردرمانگر ابتدا بررسی می‌کند:
کودک به چه نوع لمسی حساس است؟
چه قسمت‌هایی از بدن حساس‌تر هستند؟
لمس مستقیم یا لمس ناگهانی مشکل‌ساز است؟
کودک از چه بافت‌هایی اجتناب می‌کند؟
این مشکل چقدر فعالیت‌های روزانه را مختل کرده؟
کودک چه محرک‌هایی را بهتر تحمل می‌کند؟
آیا همزمان مشکلات حرکتی، توجهی، تعادل یا سایر تفاوت‌های حسی وجود دارد؟
بعد بر اساس ارزیابی، برنامه متناسب با کودک طراحی می‌شود.
در کاردرمانی چه کارهایی انجام می‌شود؟
۱. مواجهه تدریجی با لمس
هدف این نیست که کودک را مجبور کنیم چیزی را لمس کند.
مثلاً اگر کودک از شن متنفر است، قرار نیست از همان ابتدا دستش را داخل یک ظرف شن ببریم.
می‌توان تدریجی پیش رفت:
دیدن شن → نزدیک شدن → لمس با ابزار → لمس با یک انگشت → لمس کوتاه با دست → بازی طولانی‌تر
سرعت پیشرفت باید با تحمل کودک هماهنگ باشد.
۲. فعالیت‌های لمسی کنترل‌شده
بسته به ارزیابی کودک ممکن است از فعالیت‌هایی مانند:
خمیربازی
فوم
آب‌بازی
شن‌بازی
توپ‌های بافت‌دار
پارچه‌های مختلف
اسفنج
برس‌های حسی مناسب
بازی با مواد مختلف
استفاده شود.
اما نوع و شدت تحریک باید متناسب با کودک انتخاب شود؛ یک فعالیت حسی که برای یک کودک مفید است ممکن است برای کودک دیگری بیش از حد تحریک‌کننده باشد.
۳. فعالیت‌های فشار عمقی و تحمل وزن
در بعضی برنامه‌های کاردرمانی از فعالیت‌هایی که ورودی عمقی و فشاری ایجاد می‌کنند استفاده می‌شود، مثل:
هل دادن
کشیدن
حمل کردن وسایل مناسب سن
بازی‌های فشاری
فعالیت‌های تحمل وزن روی دست‌ها
بازی‌های حرکتی برنامه‌ریزی‌شده
این فعالیت‌ها ممکن است به تنظیم کلی کودک کمک کنند، اما قرار نیست برای همه کودکان یک نسخه ثابت داشته باشند.
۴. بازی هدفمند
یکی از بهترین روش‌ها این است که تمرین را تبدیل به بازی کنیم.
مثلاً به جای اینکه بگوییم:
«باید شن را لمس کنی.»
می‌توان گفت:
«بیا ماشین‌ها را از داخل شن پیدا کنیم.»
یا:
«بیا با خمیر برای عروسکت غذا درست کنیم.»
وقتی فعالیت برای کودک جذاب باشد، مشارکت معمولاً راحت‌تر می‌شود.
در خانه چه کارهایی می‌توان انجام داد؟
از لمس ناگهانی خودداری کنید
اگر کودک با لمس ناگهانی مشکل دارد، قبل از لمس کردن به او اطلاع دهید:
«می‌خوام دستت رو بشورم.»
یا:
«الان می‌خوام موهات رو شونه کنم.»
این کار به کودک فرصت آماده شدن می‌دهد.
به کودک حق انتخاب بدهید
مثلاً:
«اول دستت رو بشوریم یا صورتت رو؟»
یا:
«این لباس رو می‌پوشی یا اون یکی رو؟»
حق انتخاب می‌تواند مقاومت را کمتر کند.
محرک را به تدریج افزایش دهید
اگر کودک تحمل یک بافت را ندارد، از شدت پایین‌تر شروع کنید و به مرور افزایش دهید.
کودک را مجبور نکنید
اجبار، کشیدن دست کودک به سمت ماده حسی یا نگه داشتن اجباری او می‌تواند تجربه منفی ایجاد کند و مقاومت را بیشتر کند.
لباس مناسب انتخاب کنید
برای کودکی که حساسیت لمسی دارد:
لباس نرم‌تر انتخاب کنید.
برچسب‌های آزاردهنده را حذف کنید.
درزهای آزاردهنده را بررسی کنید.
لباس را متناسب با تحمل کودک انتخاب کنید.
فعالیت‌های حرکتی را در برنامه روزانه قرار دهید
فعالیت‌هایی مثل:
پریدن
هل دادن
کشیدن
بالا رفتن
بازی با توپ
مسیر حرکتی
در صورت مناسب بودن برای سن و شرایط کودک می‌توانند بخشی از فعالیت روزانه باشند.
یک نکته خیلی مهم
هدف کاردرمانی این نیست که کودک را وادار کنیم همه چیز را تحمل کند.
هدف اصلی این است که کودک بتواند محرک‌های حسی را بهتر تنظیم و پردازش کند و در فعالیت‌های روزمره عملکرد بهتری داشته باشد.
اگر حساسیت لمسی کودک شدید است، ناگهان ایجاد شده، همراه با درد، خارش، تغییرات پوستی، بی‌حسی، ضعف، یا واکنش‌های غیرعادی دیگر است، بهتر است علاوه بر کاردرمانی، توسط پزشک کودک هم بررسی شود تا علت جسمی نادیده گرفته نشود.
پیام بگذارید